Nieuwe wet gedwongen opnames

In 2018 zijn ruim 27.000 Bopz-verzoeken behandeld volgens de cijfers van de Raad voor de Rechtspraak. Het gaat daarbij om verzoeken voor gedwongen opnames waarbij de patiënt tegen zijn wil wordt opgenomen en behandeld in een ziekenhuis of instelling. Voor alle duidelijkheid impliceert het cijfer 27.000 niet dat er evenveel gedwongen opnames waren, want er zaten ook voorwaardelijke machtigingen bij die niet tot gedwongen opnames hebben hoeven leiden. Samen met Margré Jongeling, projectleider/coördinator bij het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport ten tijde van de parlementaire behandeling van de Wggz en Janneke van Gog, projectleider implementatie Wvggz van Arkin die vooraf jaren lang gelobbyed heeft namens de Nederlandse Vereniging voor de Psychiatrie (NVvP) bovendien, neem ik de belangrijkste kenmerken van de wetgeving door wat de positie betreft van patiënt c.q. cliënt/betrokkene enerzijds en familie en naastbetrokkenen anderzijds.
In de Wet Bijzondere Opnemingen in Psychiatrische Ziekenhuizen (Wbopz) staat onder welke omstandigheden iemand onvrijwillig opgenomen en behandeld mag worden in een psychiatrisch ziekenhuis. De Wbopz wordt per 1 januari 2020 vervangen door de Wet Verplichte Geestelijke Gezondheidszorg (Wvggz) en de Wet Zorg en Dwang (Wzd). De Wzd is gericht op mensen met dementie en mensen met verstandelijke beperkingen. De Wvggz is bedoeld voor psychiatrische patiënten.


Bestaande wet te ingewikkeld
De totstandkoming van de Wvggz heeft tien jaar geduurd. Op 1 januari 2020 treedt de Wvggz in werking. Momenteel zijn partijen druk bezig met de voorbereiding op de implementatie (lente 2019, Red.) Directe aanleiding om de wet te veranderen was dat bij de derde evaluatie van de Wbopz in 2007 de conclusie is getrokken dat de wet te ingewikkeld was geworden door alle wijzigingen en bovendien niet meer aansloot bij de opvattingen over het verlenen van zorg. Er waren immers inmiddels nieuwe inzichten met ambulante zorg als Psychiatrische Intensieve Zorg Thuis (PIT), Flexible Assertive Community Treatment (FACT), het Intensief Behandel Team (IBT) en Case Managers.
De huidige Wet Bopz biedt de mogelijkheid iemand tegen zijn wil op te nemen. Voor opname zonder spoed geeft de rechter na beoordeling van een onafhankelijke psychiater een machtiging (Rechterlijke Machtiging) af. Bij acuut gevaar, bij voorbeeld verhoogde kans op zelfmoord, wordt de spoedmaatregel – een inbewaringstelling genoemd – opgelegd. Deze maatregel wordt opgelegd door de burgemeester.


Naar verplichte zorg
De nieuwe wet spreekt niet meer over gedwongen opname maar over verplichte geestelijke gezondheidszorg. Verplichte zorg is zorg die ondanks verzet kan worden verleend, legt Janneke van Gog uit. Conform het Europees Verdrag voor de rechten van de Mens (EVRM) kan een patiënt met ernstige psychiatrische problemen die niet geholpen wil worden, maar bij wie ingrijpen nodig is omdat hij een gevaar is voor zichzelf, voor anderen of zijn omgeving, opgenomen worden. Dwang mag alleen als uiterste middel worden ingezet. Dit uitgangspunt is als “nee, tenzij” in de Wvggz vestgelegd.


Van opname- naar behandelwet
Bopz vormt een opnamewet terwijl Wvggz een behandelwet is, vertelt Margré Jongeling met klem. “De gedwongen behandeling van een persoon is niet langer gekoppeld aan een gedwongen opname: je kunt in je eigen omgeving behandeld worden”. Janneke stelt voorop dat de Wbopz locatiegebonden is – je moet als patiënt opgenomen worden in een specifiek ziekenhuis/instelling – terwijl met de Wvggz zorg op maat kan worden gegeven buiten de kliniek, bij voorbeeld thuis of met begeleid wonen.
Tegelijkertijd hebben ook familie en naastbetrokkenen meer inspraak. Ypsilon, de vereniging van familieleden en naasten van mensen met psychosegevoeligheid, stelt dat het positief is dat in de nieuwe wet naastbetrokkenen (onder wie familievertrouwenspersonen) een volwaardige juridische positie krijgen. Dat niet de opname, maar de behandeling centraal staat, vindt Ypsilon ook een verbetering. In de nieuwe wet om een eigen plan van aanpak op te stellen om (proberen) te voorkomen dat hij verplichte zorg krijgt opgelegd. Ypsilon vindt dit een groot goed, maar maakt zich nog wel zorgen over de praktische uitvoering.
Margré vervolgt: “Alle vormen van dwang worden voortaan vooraf door de rechter getoetst”. Janneke vertelt: “Als er sprake is van een psychische aandoening met gevaar ofwel nadeel (voor zichzelf of de omgeving) waarbij een verband bestaat tussen deze twee componenten, wordt er gesproken over een zorgmachtiging (voorheen rechterlijke machtiging) die de behandelaar c.q. psychiater kan aanvragen. Het wordt multidisciplinair ingevuld door de behandelaar, in samenspraak met familie en naastbetrokkenen”. En de patiënt krijgt de mogelijkheid om zijn/haar zienswijze en voorkeuren aan te geven.
Als ik haar vraag of er ook minder goede kanten aan zitten, poneert zij: “Het nadeel van de wet is dat het proces van aanvragen van een machtiging veel meer stappen kent en daarmee ook veel meer bureaucratie, administratie en ook veel bemoeienis van allerlei verschillende partijen rondom de patiënt teweegbrengt: het wordt dus wel een beetje druk rond de patiënt”.
De geneesheer-directeur (die bijna altijd de psychiater is, Red.) bewaakt de kwaliteit van de besluitvorming en de dwangtoepassing. In het geval van een crisis kan gegrepen worden naar een crisismaatregel (voorheen inbewaringstelling). De Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) heeft in kaart gebracht hoe deze regel is aangescherpt in de nieuwe wet. Er wordt mede gerefereerd aan het feit dat de burgemeester zo mogelijk de patiënt moet horen.


Herstel als vertrekpunt
Voorts is de bredere “herstelgedachte” verankerd in de wet; in plaats van de stoornis voorop te stellen wordt er gekeken wat iemand nodig heeft om te (blijven) participeren in het maatschappelijk leven, zoals huisvesting en werk. Hier is een rol voor de gemeente weggelegd. De gemeente komt ook om de hoek kijken als er verkennend onderzoek gedaan moet worden naar aanleiding van meldingen van familie of betrokkenen over een persoon. De gemeente moet dan poolshoogte nemen of deze man of vrouw (verplichte) ggz nodig heeft. Wat er voor de patiënt en betrokkenen nog meer gaat veranderen, is dat in het zorgplan (onder de wet Bopz nog behandelplan) staat welke zorg de betrokkenen krijgt. Het zorgplan is gebaseerd op de zorgkaart met de behoeften en wensen van de betrokkenen zelf, zodat de zorg goed past bij zijn situatie. Het wordt als document bijgesloten bij het verzoekschrift voor de zorgmachtiging. Tot slot heeft de patiënt meer klachtmogelijkheden.
De Wvggz geeft de psychiatrie meer mogelijkheden om patiënten te behandelen. Ambulante zorg? “Ja!” sluit Margré af. “Maar soms is een gedwongen opname passend. Het mooie aan de wet is dat er oog is voor lichte vormen van dwang maar ook voor gedwongen opname in hoogst beveiligde setting: je kunt nog steeds iemand gedwongen opnemen als dat op dat moment de meest passende zorg is”.
Op de vraag hoe het werkt om iemand in zijn eigen huis te behandelen antwoordt directeur GGZ Nederland Véronique Esman dat het gaat om een “uitdaging”. “Praktijkvoorbeelden zijn er niet, het is nooit eerder zo gedaan” aldus Véronique Esman. Voor de Landelijke Huisartsen Vereniging (LHV) is het nog niet duidelijk wat de positie van de huisarts is in dit zorgveld. De LHV en Verenso (Vereniging van specialisten ouderengeneeskunde) hebben de minister verzocht op korte termijn in overleg te gaan over de benodigde randvoorwaarden om ambulante onvrijwillige zorg verantwoord toe te passen. De Nederlandse Vereniging voor Psychiatrie (NVvP) is intussen bezig om een handreiking op te stellen voor ambulante dwang.

N.B. op de website www.ypsilon.org bereidt Ypsilon haar leden voor op de nieuwe wet met de toolkit “Het is crisis thuis”. Deze tools met steun en informatie over de nieuwe wet voor naastbetrokkenen vormen een buitengewoon goede handleiding.