Vergassingen of vergissingen?

Ik betrapte mezelf op deze verhaspeling bij het lezen van het boek “Psychogenocide” met als ondertitel “psychiatrie, kunst en massamoord onder de nazi’s” van auteur Erik Thys: Belgische psychiater, kunstenaar en musicus.

Adolf Hitler had in 1918 het licht gezien toen hij psychisch verblind was door gifgas. Met datzelfde gifgas zou hij zich jaren tegen de weerlozen keren. Ten tijde van de psychogenocide in de jaren ‘30/’40 van de 19e eeuw zijn de slachtoffers van sterilisaties, vergiftigingen, dodelijke verwaarlozingen en vergassingen grotendeels anoniem gebleven. Het is lastig na te gaan waar de lichamen liggen en de archieven zijn bovendien grotendeels onvindbaar of vernietigd.

Erik Thys heeft een gezicht gegeven aan alle kwetsbare groepen die met hun gebrek aan weerbaarheid geen bescherming hadden gekregen. Noch familie en hulpverleners aan wie ze toevertrouwd waren noch de maatschappij zelf waren voor hen in de bres gesprongen. Het ging om bejaarden, mannen, vrouwen en kinderen met een beperking of psychiatrische stoornis die arm, wanhopig, opstandig of behoeftig waren. Ze zijn en masse vermoord in aanloop naar en tijdens de Tweede Wereldoorlog.

Met het zigeunerkind Ernst Lossa op de omslag van het boek, van wie de blik verraadt dat de jongen dondersgoed in de gaten heeft wat voor lot hem te wachten staat, ontvouwt zich een boek dat meesterlijk geschreven is. Het is wetenschappelijk onderbouwd, met oog voor detail.

De psychiatrische patiënten moesten destijds uit de weg geruimd worden omdat ze het genetisch materiaal van het volk aantastten, maar net zo goed omdat ze geld kostten en niet productief waren. Was de zogenaamde nazi-operatie Tiergartenstrasse 4, afgekort naar dit adres met Actie T-4, allemaal daar om te doen geweest? De Actie T-4, ik citeer Erik Thys, “voltrok zich onuitgesproken en heimelijk zodat de bevolking het niet wist, of zich tenminste achter een niet-weten kon verschuilen”. De auteur vervolgt: “Over het “Wir haben es nicht gewusst” met de Shoah is veel geschreven, maar veel literatuur is ook van toepassing op de eliminatie van de psychiatrische patiënten door de nazi’s”. Van 1939 tot 1945 werden bijna 200 000 weerloze mensen gedood. Hun leven werd omschreven als “levensonwaardig”, hun moord als “Euthanasie”.

Genezen en doden werden in oorlogsomstandigheden evenwaardige taken van de geneeskunde aldus psychiater Erik Thys. Het is ongehoord dat zoveel artsen die actief betrokken waren bij de massamoord onder het regime van Hitler er gemakkelijk mee zijn weggekomen. De Duitse Vereniging voor Psychiatrie, Psychotherapie en Neurologie heeft pas in 2010 zich verontschuldigd voor de gruweldaden op de patiënten waarvan de saillante details niet bespaard blijven in het boek.

Er zijn enkele memorialen opgericht die herinneren aan deze zwarte bladzijde in de geschiedenis van Duitsland en andere Europese gebieden. In het memoriaal van kasteel Hartheim in het huidige Oostenrijk is het opmerkelijk dat diens organisatie een verband legt tussen de genocide onder het nazi regime en het hedendaagse concept van euthanasie. Zij spreekt zich daar afkeurend over uit, aldus Erik Thys.

Naar mijn mening hoort er een museum te komen. In 2002 is er een poging toe gedaan in Berlijn maar zonder resultaat helaas. Een documentaire van de genocide zou ook op haar plaats zijn, of, op zijn minst, een film die dan niet geromantiseerd is.

Erik Thys duidt dat het gevaar van genocide ook in het hier en nu op de loer ligt. Vanaf bladzijde 280 laat hij zien hoe mechanismen in werking treden waarbij mensen met verantwoordelijkheden niet afgerekend kunnen worden omdat er, net als in de nazi periode, geen juridische grondslag bestaat. Er was geen plicht want de Führermachtiging was geen wet of bevel maar een toelating. Zo kan iedereen zich gemakkelijk verschuilen achter het adagium “Wir haben es nicht gewusst”. Patiënten vinden de dood door nalatigheid, politieke slordigheid, bovengenoemde vorm van onverantwoordelijkheid, onverschilligheid en lafheid.

De vraag die ik me stel is hoe het er anno 2019 voor staat in Nederland. Hoe is het mogelijk dat ziekenhuizen genoodzaakt zijn faillissementen aan te vragen terwijl we steeds meer te maken krijgen met vergrijzing? Waar kunnen patiënten terecht in acute situaties? Om af te sluiten met de wijze woorden van de psychiater, die hij sprak in 2015, moeten we “uiteraard zonder de situatie in onze streken met de nazitijd te willen vergelijken ons er toch voor hoeden om in onze complexe en gespannen maatschappij de kwetsbare minderheidsgroepen als psychiatrische patiënten, chronisch zieken, mensen met een beperking, bejaarden, werklozen, vluchtelingen, illegalen enzovoort te problematiseren op een wijze die de deur opent naar onmenselijke maatregelen of praktijken”. En dan denk ik er achter aan dat we mogen hopen dat het justitieapparaat de garantie biedt dat in ons land de mensenrechten van al deze kwetsbare groepen beschermd zullen worden. En dat uitgerekend op het moment dat de sociale advocatuur op de schop dreigt te gaan…

www.plusminus.nl